Historia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej

Akademicki ośrodek etnologiczny w Poznaniu powstał wraz z Uniwersytetem Poznańskim w roku 1919. Powołano wtedy do życia Katedrę Etnologii i Folkloru (w ramach Wydziału Filozoficznego), która w pierwszym roku swej działalności przekształcona została w Instytut. Pierwszym kierownikiem został prof. dr Jan Stanisław Bystroń (1892-1964). W roku 1926 kierownictwo powierzono prof. dr Eugeniuszowi Frankowskiemu (1884-1962). W roku 1927 zmieniono nazwę na Instytut Etnologii.

Po II wojnie światowej wznowiona została działalność naukowa i dydaktyczna pod kierownictwem prof. dr Eugeniusza Frankowskiego. Placówka przyjęła nazwę  Katedry Etnologii i Etnografii. W roku 1957 kierownikiem Katedry został prof. dr Józef Gajek (1907-1987), w tym czasie w siedzibie Katedry mieścił się Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.

Od roku 1957 kierownikiem był prof. dr hab. Józef Burszta (1914-1987). Pod jego kierownictwem przeprowadzono badania terenowe na terenie całej Wielkopolski, których rezultatem jest 3 tomowe dzieło Kultura ludowa Wielkopolski, które do dzisiaj jest lekturą obowiązkową na wielu zajęciach. Ważne były również zainicjowane w roku 1958 i przeprowadzone przez Profesora, wraz z zespołem, badania nad procesami przeobrażeń społeczno-kulturowych na ziemiach północnych i zachodnich w środowiskach osadników. Zapoczątkowały one badania nad współczesnością, umożliwiające etnografii polskiej zbliżenie się do antropologii społeczno-kulturowej.  Etnografowie poznańscy zaangażowani byli także, pod jego kierunkiem,  od roku 1961 w prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Oskara Kolberga. Terenem badań była nie tylko Polska, ale także Azja Środkowa, Ameryka i Afryka. Do historii dyscypliny przeszły ekspedycje do Afganistanu w roku 1976 pod nazwą EWA-76 oraz do Afryki AFRYKA 76. Profesor Burszta był ponadto, od roku 1968 aż do śmierci, redaktorem naczelnym czasopisma „Lud”. Zorganizował w roku 1975 ważny dla etnologów polskich Komitet Nauk Etnologicznych PAN.

W roku 1979 kierownictwo objął prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. W 1980 roku powołano Pracownię Słownika Etnologicznego, który ukazał się drukiem w 1987 roku, pod redakcją doc. dr hab. Zofii Staszczak. W roku 1982 Katedrę przekształcono w Instytut Etnologii, a w roku 1992 rozszerzono nazwę placówki do Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. Rok później dyrektorem został prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński, którą to funkcję pełnił do 2008 roku. Od tego czasu dyrektorem pozostaje prof. dr hab. Michał Buchowski.

Studia w naszym Instytucie ukończyły 1 622 osoby (w tym w latach 1919-1939 – 30 osób uzyskało tytuł magistra, a w latach 1946-2017 – 1 300 tytuł magistra, a 315 tytuł zawodowy licencjata).

W ramach uprawnień nadanych Radzie Wydziału Historycznego nasz Instytut przeprowadza przewody doktorskie (w latach 1920-2017 wypromowano 157 doktorów) oraz habilitacyjne (w latach 1939-2017 stopień ten uzyskało 45 osób).

Droga rozwoju poznańskiego ośrodka etnologicznego wytyczona została przez kolejnych jego kierowników – wybitnych w dziejach naszej dyscypliny uczonych, jak:

prof. dr Jan Stanisław Bystroń

(ur. 1892 w Krakowie, zm. 1964 w Warszawie), studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pracę doktorską pt. Teoria rzeczywistości społecznej, napisaną pod kierunkiem W. Rubczyńskiego obronił w 1914 roku. W 1918 miało miejsce kolokwium habilitacyjne, podczas którego wygłosił wykład Poglądy animistów na kulty agrarne. Rok później został profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego, i został kierownikiem utworzonej wtedy Katedry Etnografii. Funkcję te pełnił do roku 1925, kiedy to przeszedł do Krakowa, by podjąć pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim.

prof. dr Eugeniusz Frankowski

(ur. 1884 w Siedlcach, zm. 1962 w Poznaniu), studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, początkowo w sekcji przyrodniczej, od III roku specjalizując się w antropologii biologicznej. Po kilkuletnim pobycie na Półwyspie Iberyjskim, gdzie zastała go wojna, wrócił do kraju na macierzystą uczelnie, na stanowisko asystenta. W 1921 roku doktoryzował się na podstawie pracy Estelas discoideas de la Peninsula Iberia. W latach 1921-39 kierował Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W roku 1922 habilitował się na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego na podstawie pracy Horreos y palafitom de la Peninsula Iberia. W 1926 roku objął Katedrę Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim jako profesor zwyczajny. W roku 1945 przystąpił do reaktywowania etnologii poznańskiej, którą kierował do roku 1957.

prof. dr Józef Gajek

(ur. 1907 w Wiedniu, zm. 1987 we Wrocławiu), studiował na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza, w roku 1930 uzyskał dyplom magistra filozofii w zakresie filologii polskiej oraz w zakresie etnografii z etnologią. Tytuł doktora filozofii uzyskał w 1933 roku we Lwowie. Po wojnie pracował w Lublinie, skąd przeniósł się na Uniwersytet Poznański, gdzie od lipca 1952 roku pełnił funkcję Kierownika Katedry. W latach 1951-53 działalność Katedry była powiązana ściśle z funkcjonowaniem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego Zarząd Główny miał wówczas siedzibę w Poznaniu. W roku 1953 przeniósł się do Wrocławia, gdzie utworzył Katedrę Etnografii Ogólnej i Etnografii Słowian, pełnił także funkcje kierownika naukowego i redaktora Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz redaktora czasopisma „Lud”.

prof. dr hab. Józef Burszta

(ur. 1914 w Grodzisku Dolnym, zm. 1987 w Poznaniu), studiował socjologię na Uniwersytecie Warszawskim, pracując jednocześnie w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem J. Chałasińskiego. Do Poznania przyjechał w 1945 roku, gdzie jesienią tego samego roku dokończył studia. W 1947 roku uzyskał doktorat z socjologii na podstawie pracy Ruchliwość społeczna wsi małopolskiej. W 1956 roju objął stanowisko kierownicze w Zakładzie Historii Kultury Materialnej funkcjonującej w ramach Katedry Etnografii Wydziału Filozoficzno-Historycznego UAM. W 1958 roku został kierownikiem Katedry i pełnił tę funkcję do roku 1979. W 1959 roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1966 – zwyczajnego. Był inicjatorem, koordynatorem i redaktorem prac związanych z badaniami nad kultura ludowa Wielkopolski. Pod jego kierunkiem wydano także 64 tomy Dzieł wszystkich Oskara Kolberga.

prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz

(ur. 1934 w Szamotułach). Studiował na kierunku o nazwie historia kultury materialnej (było to połączenie archeologii i etnologii) na Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Poznańskim. Tytuł magistra otrzymał w roku 1955 na podstawie pracy z zakresu archeologii. W 1956 roku został zatrudniony w Zakładzie Historii Kultury Materialnej, którego kierownikiem był prof. Józef Burszta. Zakład w 1957 został włączony do Katedry Etnografii. W roku 1960 doktoryzował się w zakresie etnologii na podstawie pracy Kowalstwo wiejskie w Wielkopolsce. W 1969 uzyskał stopień naukowy doktora habilitowanego na podstawie rozprawy Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami społeczno-kulturowymi w XIX i XX w. W  latach 1969-1975, był prodziekanem i dziekanem Wydziały Filozoficzno-Historycznego W 1977 roku otrzymał tytuł profesora, dyrektorem Katedry Etnologii został w roku 1979. W tym czasie Katedra przekształciła się w Instytut Etnologii, z dodaną w roku 1992 Antropologią Kulturową. Jako ważne wydarzenia, z czasów pełnienia obowiązków dyrektora, Prof. Jasiewicz traktuje jako ważne zmianę nazwy Instytutu, przeprowadzkę do Collegium Historicum przy ul. Św. Marcin, obronę odrębności studiów etnologicznych, które usiłowano przekształcić w specjalizację studiów historycznych oraz gwałtowny wzrost liczby studentów etnologii. Po śmierci prof. Burszty w roku 1987 przejął obowiązki redaktora „Ludu” i przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Funkcję dyrektora pełnił do roku 1993. [wywiad

prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński

(ur. 1943 w Dąbrowie Górnej, koło Lubina), absolwent etnografii na UAM (1960 r.) i uczeń prof. Marii Frankowskiej, twórczyni polskiej amerykanistyki, doktoryzował się w 1974 r. na UAM a stopień doktora habilitowanego uzyskał w 1982 r. w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, z którym był związany także zawodowo przez wiele kolejnych lat. W r. 1992 uzyskał tytuł naukowy profesora. Antropologiczne kompetencje naukowe pogłębiał w Hiszpanii, Rosji (ZSRR), w Niemczech i przede wszystkim w USA jako stypendysta Fundacji Kościuszkowskiej, American Council of Learned Societies (University of Chicago) i Fundacji Fulbrighta (University of Minnesota). W 2007 r. został członkiem korespondentem PAN a w r. 2010 także członkiem korespondentem PAU. Przez 15 lat (1993-2007) kierował Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM jako następca prof. Zbigniewa Jasiewicza. Po przejściu na emeryturę w 2013 r. nadal jest czynny naukowo zajmując pozycję profesora-seniora. Wypromował 15 doktorów, jest autorem i redaktorem kilkunastu książek oraz  wielu artykułów i rozdziałów (także w języku hiszpańskim i angielskim). Od kilku kadencji jest przewodniczącym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Jego zainteresowania naukowe obejmują zagadnienia etniczne (badania nad Polonią i migracjami), studia nad historią antropologii, oraz studia latynoamerykanistyczne ukierunkowane na badania ludności tubylczej (badania terenowe w Chile, Boliwii, Peru, Ekwadorze). Został wyróżniony  Złotym Krzyżem Zasługi (2014), a także Złotym Medalem Za Długoletnią Służbę (2011). Jego sylwetka i dorobek naukowy zostały przedstawione w specjalnym tomie jubileuszowym (Ethnos et Potentia) w r. 2013 oraz w  filmie z 2015 r. przygotowanym w ramach serii Wybitne Postacie Uniwersytetu.

[wywiad na Antropofonie]

prof. dr hab. Michał Buchowski

(ur. 1955 w Poznaniu), doktoryzował się w 1983 roku na podstawie rozprawy Magia. Jej funkcje i struktura (promotorem był prof. dr hab. J. Burszta), stopień doktora habilitowanego w zakresie filozofii i socjologii uzyskał w 1990 na podstawie pracy Racjonalność, translacja, interpretacja. O badaniu myślenia magicznego w antropologii i filozofii brytyjskiej. Tytuł profesora zwyczajnego nadano mu w 1998 roku. Od tego samego roku jest członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Inicjator powołania, założyciel i dyrektor Centrum Badań Migracyjnych na UAM od 2009 roku. Prezydent European Association of Social Anthropologists (2009-10), przewodniczący World Council of Anthropological Association (2012-14). Od 2005 roku jest prezesem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W 2008 roku został wybrany na stanowisko Dyrektora IEiAK i pozostaje nim do dzisiaj.

Kalendarium najważniejszych wydarzeń

1919 W ramach Wydziału Filozoficznego utworzono Katedrę Etnologii i Folkloru na Uniwersytecie Poznańskim. Kierownik: prof. dr Jan Stanislaw Bystroń. Siedziba była w budynku Collegium  Maius w pokoju 27 (z siedzibą w Zamku Cesarskim).
1920 Pierwszy doktorat obroniony przez Janinę Klawe, tytuł „Totemizm a pierwotne zjawiska religijne w Polsce”, promotor prof. Florian Znaniecki, recenzent prof. Jan St. Bystroń
1926 Kierownikiem Instytutu został mianowany prof. dr Eugeniusz Frankowski
1927 Zmieniono nazwę na Instytut Etnologii
1945-1950 Wznowienie działalności naukowej i dydaktycznej przez Instytut Etnologiczny, którego siedziba znajdowała się na III piętrze Collegium Maius przy ul. Fredry
1950-56 Powstało Studium Historii Kultury Materialnej, które zastąpiło oddzielne studia etnologiczne. Katedra Etnografii została włączona w strukturę Zespołu Katedr Historii Kultury Materialnej (razem z archeologią)
1952 Kierownikiem Katedry został prof. dr Józef Gajek. Wraz z nim ulokowana została przy Katedrze Etnografii siedziba Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
1953 Przeniesienie siedziby Katedry na ul. Kantaka 6, gdzie dzisiaj działa Instytut im. Oskara Kolberga. Rezygnacja prof. dr. Józefa Gajka z funkcji kierowniczej, ponowne objęcie kierownictwa przez prof. dr Eugeniusza Frankowskiego.
1956 Powołanie w ramach Katedry Etnografii Zakładu Historii Kultury Materialnej i objęcie kierownictwa przez doc. Józefa Bursztę
1957 Prof. Józef Burszta zostaje kierownikiem Katedry Etnografii
1956-1967 Zespołowe prace pod kierunkiem prof. J. Burszty nad kulturą ludową Wielkopolski i ukazanie się 3 tomów Kultury ludowej Wielkopolski
1958-1964 Prace zespołu pracowników i studentów pod kierunkiem prof. J. Burszty nad procesami adaptacji i integracji społeczno-kulturowej we wsiach osadników

Siedzibę Instytutu przeniesiono do Collegium Novum, organizacja I Zjazdu Absolwentów

1974 Podjęcie pracy przez doc. Zofię Staszczak z Opola i zapoczątkowanie przez nią, wraz z zespołem, prac nad  „Słownikiem etnologicznym” (1987).
1976-1990 Badania zespołu pracowników i studentów pod kier. Prof. Z. Jasiewicza nad kulturą rodzin, m. in. w ramach europejskiego projektu „Culture”.
1976 Etnologiczna Wyprawa Azjatycka do Afganistanu EWA 76 [posłuchaj na Antropofonie]

Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76”

1979 Kierownikiem Katedry został prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz
1982 Katedrę przekształcono w Instytut Etnologii
1984 Podjęcie pracy przez doc. Annę Szyfer z Olsztyna
1987 Organizacja II Zjazdu Absolwentów
1990 Siedzibę przeniesiono do Collegium Historicum przy ul. Św. Marcin 78
1992 Poszerzono nazwę placówki do Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, zaczęto stosować określenie etnologia na nazwę studiów
1992-1993 Wprowadzenie nazwy studiów etnologia i antropologia kulturowa oraz podział na studia 2-stopniowe
1993 Dyrektorem Instytutu został prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński

Instytut zyskał prawo do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego w ramach uprawnień Rady Wydziału Historycznego

1994 Organizacja III Zjazdu Absolwentów
1995 Nagroda Fundacji Batorego za najlepszy program studiów humanistycznych w Polsce
1997 Wprowadzenie systemu punktowego tzw. ECTS
1999 Uruchomiono studia etnologiczne w trybie niestacjonarnym – wieczorowym
2000 Opublikowanie zbiorowej pracy pod red. prof. A. Posern-Zielińskiego „Świat grup etnicznych”.
2001 Instytut uzyskał 5-letnią akredytację udzieloną przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną
2003 Instytut uzyskał akredytację udzieloną przez Państwową Komisję Akredytacyjną
2007 Wprowadzenie formalnej dwustopniowości studiów – studia licencjackie (I stopień) i magisterskie (II stopień) stały się autonomiczne
2008 Dyrektorem został Prof. dr hab. Michał Buchowski

Powołanie Centrum Badań Migracyjnych

Instytut uzyskał akredytację udzieloną przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną

2009 Instytut uzyskał akredytację udzieloną przez Państwową Komisję Akredytacyjną

Organizacja IV Zjazdu Absolwentów

2010 Podpisanie umowy partnerskiej z Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie
2011 Debiut Instytutu w serwisie społecznościowym Facebook
2012 Uruchomienie Antropofonu – Pierwszego Podcastu Antropologicznego
2013 Powołanie Zespołu Partnerów Strategicznych
2014 Uruchomienie Cyfrowego Archiwum im. Józefa Burszty oraz wernisaż wystawy Etnografowie w terenie
2015 Przeprowadzka Instytutu do nowo wybudowanego Kampusu Morasko
2016 Organizacja Nadzwyczajnego Zjazdu Etnologów i Antropologów Polskich oraz podpisanie manifestu Antropologia przeciw dyskryminacji.

Przystąpienie Instytutu do ogólnopolskiego projektu #EtnoWiki

Podpisanie umowy  na utworzenie klasy o profilu antropologicznym w II Liceum Ogólnokształcące im K.K. Baczyńskiego w Koninie

Wernisaż wystawy Wszyscy jesteśmy migrantami

2018 Przygotowania do obchodów 100-lecia etnologii poznańskiej oraz organizacji V Zjazdu Absolwentów